دکتر سروش سخن از گفتگوي تمدن‏ها را واکنشي به طرح رويارويي تمدن‏ها (نظريه طرح شده توسط برنارد لوئيس که به دست هانتيگتون بسط يافت.) مي‏داند که از نظر وي درصورتيکه در قالب «گفتگوي ميان فرهنگ‏ها» بيان شود عملي‏تر و مؤثرتر خواهد بود. از نظر ايشان تمدن و فرهنگ، که هرکدام معاني ويژه‏اي در دوران جديد دارند، در سنت ما سابقه‏ي چنداني ندارند و بايد با توجه به همان معاني که در زادگاه خودشان، يعني مغرب زمين، دارند به کار برده شوند.

براي اجرايي شدن گفت‌وگوي تمدن‌ها نوعي تغيير نگاه جامعه از حوزه سياست و قدرت به حوزه اجتماع و فرهنگ را لازم است شارحان تمدن غربي نيز مي گويندتمدن الا به واسطه قدرت و زور اعمال نمي‌شود. گفتمان غربي امروز گفتمان غالب جلوه مي‌كند، زيرا با قدرت تمايلاتش را به كرسي مي‌نشاند. اگر به تمدن‌هاي ديگر تاريخي نگاه كنيم در مي يابيم در شرايطي كه اين قدرت، قدرت دولت و زور است اين گفتمان غالب و گفتمان‌هاي ديگر مغلوب مي‌شوند.

"بحث گفت‌وگوي تمدنهانزديک به دو دهه پيش از پيشنهاد آن در سال 2000 از طرف جناب آقاي خاتمي، رييس جمهوروقت ايران، به نوعي در برابر نظريه برخورد تمدن‌هاي هانتينگتون، و نامگذاري سال 2001 به عنوان سال گفت‌وگوي تمدن‌ها توسط سازمان ملل، در 1977 از سوي يونسکو باتشکيل کنفرانسي در ميان جمعي از متفکران ايراني و خارجي در تهران مطرح شد که مجموعهسخنراني‌هاي آن در سال 1979 با عنوان "تأثير تفکر غرب، آيا امکان گفت‌وگوي واقعيبين تمدنها را فراهم مي‌آورد؟" در پاريس انتشار يافت و ترجمه آن در ايران حدود بيستسال بعد با عنوان "تفکر غربي و گفت‌وگوي تمدن‌ها" به چاپ رسيد. پنج سال پيش از آنهم روژه گارودي متفکر فرانسوي اصول پيشنهادي خود را در زمينه ايده گفت‌وگوي تمدن‌هادر طرحي به يونسکو ارائه کرده بود. بنابراين چنين طرحي چندان هم بي‌سابقه نيست وتقريباً از سه دهه پيش، انديشمندان را به خود مشغول داشته است."

 ادبيات و به‌ويژه هنر،مرزهاي متفاوتي دارند و تا حدودي هنر و ادبيات فرامرزي هستند ، به همين دليل امكان گفت و گو به وسيله‌ي هنر و ادبيات شايد خيلي بيشتر از حوزه‌هاي معرفتي ديگر فراهماست؛ در اين باره بحث تخيل وجود دارد، كه در بحث تخيل مرزهاي سياسي و اجتماعي كمترنقش دارند و تخيل گريزپاست و در پي فرار از همه‌ي اين مرزهاست تا فراتر از همه‌ي اينها قرار بگيرد. به همين سبب در عالم ادبيات و هنر گفت و گوي بيشترامكان پذير استتا ساحت‌هايي كه بر جزئيات تکيه دارند، زيرا آن جزئيات ما را از همديگر جدامي‌كند.

مقدمه‌ي تحقق گفت‌وگو درك درست است، درك درست يكديگر. اين نيز نياز به تعيين صحت و سقم مطالب و موضوعات ندارد، اين درك هم حسي‌است و هم عقلي، هر چند درك حسي فراگيرتر است و درك عقلي مخاطب محدودتري دارد.